Historia Katedry Geografii Politycznej, Historycznej i Studiów Regionalnych na Wydziale Nauk Geograficznych Uniwersytetu Łódzkiego

Unikalna, na ziemiach polskich, geneza metropolii łódzkiej, jak również niezwykła dynamika jej rozwoju ludnościowego, nie szły w parze z rozwojem tego ośrodka, zarówno jako siedziby władz administracyjnych, jak i ośrodka kultury lub nauki. Choć odnotowano bardzo szybki wzrost populacji (przed I wojną światową Łódź liczyła już ponad 500 tys. mieszkańców), to nie umiejscowiono w Łodzi, ani władz guberni lub powiatu, ani siedziby żadnej uczelni.

Okres międzywojenny

Również okres międzywojenny nie przyniósł w tym względzie zmian rewolucyjnych. Wprawdzie utworzono w Łodzi filie kilku uczelni warszawskich, które przekształciły się z czasem w odrębne szkoły wyższe, lecz bazowały one głównie na wykładowcach dojeżdżających ze stolicy. Międzywojenny okres dynamicznego rozwoju polskiej geografii politycznej nie mógł zatem objąć ośrodka łódzkiego. Jedynie w działającej tylko cztery lata Wyższej Szkole Nauk Społecznych i Ekonomicznych w Łodzi (1924–1928) wykłady z etnografii politycznej prowadził Stanisław Poniatowski, skupiając się na problematyce migracji ludów pigmejskich. Także w powstałym w Łodzi w 1928 r. oddziale Wolnej Wszechnicy Polskiej, namiastce uczelni wyższej o cechach wolnego uniwersytetu, geografię polityczną latach 1928–1939 wykładał Władysław Leon Gumplowicz, a geografię historyczną, w latach 1938–1939 – Stanisław Arnold. W tej samej uczelni w latach 1936–1939 wykładowcą geografii gospodarczej był łodzianin, po studiach w Poznaniu, Jan Dylik. Już w czasie wojny, w 1942 r. w Warszawie, Dylik wydał w podziemiu opracowanie Ziemie powracające. Obraz geograficzno-gospodarczy. 1. Pomorze Wschodnie (Prusy Wschodnie) i Gdańsk, a zaraz po wojnie Geografię Ziem Odzyskanych. Oba opracowania prezentowały liczne zagadnienia geograficzno-polityczne jak i geograficzno-historyczne.

W okresie międzywojennym badania naukowe w zakresie geografii historycznej prowadzono w Łodzi poza szkołami wyższymi, w ramach struktur różnych organizacji zawodowych i towarzystw naukowych. W Sekcji Łódzkiej Związku Polskich Nauczycieli Geografii (ZPNG) powstała praca Z. Nowińskiej – Spław zboża Wisłą w XVI w. (1924). Również Towarzystwo Przyrodnicze im. Stanisława Staszica w Łodzi, angażowało się w badania archeologiczne (w owym czasie związki geografii z archeologią były bardzo ożywione, o czym świadczą wczesne prace naukowe Jana Dylika), a także w redagowanie monumentalnego działa Słownika Geograficznego Państwa Polskiego. Działaczami tego towarzystwa byli; późniejszy twórca polskiej szkoły geografii historycznej – Stanisław Arnold oraz geograf łódzki pochodzenia niemieckiego – Eugeniusz (Eugen) Kossmann. Kossmann doktoryzował się w 1932 r. na Uniwersytecie Jagiellońskim w oparciu o pracę Geografia miasta Łodzi, napisanej pod kierunkiem Jerzego Smoleńskiego. Będąc nauczycielem łódzkiego gimnazjum niemieckiego opracował ważną mapę historyczną Łódź – Stara Wieś, Widzew, Zarzew i Wólka (1929). W Polsce opublikował też prace: Zabudowanie miasta Łodzi pod względem krajobrazowym (1931) i Śladami dawnej Łodzi (1934). Na bazie swoich studiów, po wymuszonej w 1936 r. emigracji z Polski do Niemiec, nadal publikował ważne dla regionu opracowania: Die deutschrechtliche Siedlung in Mittelpolen. Dargestellt am Lodzer Raum (Osadnictwo na prawie niemieckim w Polsce Środkowej. Przykład okolic Łodzi, 1938), Die Anfänge des Deutschtums im Litzmannstädter Raum. Hauländer und Schwabensiedlung im östlichen Wartheland (Początki germanizmu w rejonie Litzmannstadt. Osadnictwo olęderskie i szwabskie we wschodniej części Kraju Warty, 1942).

Lata 1945-1980

Po drugiej wojnie światowej Kossmann, już jako pracownik zachodnioniemieckiej dyplomacji oraz Instytutu Herdera w Marburgu, Kossmann ogłosił drukiem szereg prac poświęconych geografii historycznej Łodzi. Do najważniejszych należą: monografia Lodz: eine historisch-geographische Analyse (Łódź. Analiza historyczno-geograficzna) wydana w Würzburgu w 1966 r. oraz praca historyczna: Ein Lodzer Heimatbuch (Łódzka księga ojczysta, 1967). Natomiast regionowi łódzkiemu poświęcił opracowania: Die Deutschen in Polen seit der Reformation. Historisch-geographische Skizzen (Niemcy w Polsce od czasów Reformacji. Szkice historyczno-geograficzne, 1978), Polen im Mittelalter (Polska w średniowieczu. T. 1, Wkład w historię społeczną i konstytucyjną, 1971 oraz T. 2, Państwo, społeczeństwo i gospodarka w strefie wpływów zachodnich, 1985), Deutsche Mitten in Polen. Unsere Vorfahre am Webstuhl der Geschichte (Centra niemieckie w Polsce. Nasi przodkowie na warsztacie dziejów, 1985).

Bezpośrednio po drugiej wojnie światowej, w 1945 r. utworzono w Łodzi kilka wyższych uczelni, w tym uniwersytet i politechnikę. Powstały wówczas łódzki ośrodek geograficzny może się poszczycić dokonaniami na polu polskiej powojennej geografii politycznej, a także geografii historycznej, można by rzec o charakterze pionierskim.

W 1945 r. uruchomiono w Łodzi filię warszawskiej Szkoły Głównej Handlowej, w której katedrę objął Stanisław Gorzuchowski, wykładający do 1946 r. m.in. geografię polityczną. Jego opracowania naukowe z zakresu geografii politycznej stały się w 1947 r. dowodami w haniebnym procesie politycznym, w którym skazano Gorzuchowskiego na wieloletnią karę ciężkiego więzienia we Wronkach, gdzie wkrótce zmarł.

W ramach utworzonego w 1945 r. Uniwersytetu Łódzkiego, pierwszy Zakład Geografii na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym zorganizował Jan Dylik. Był to zaczątek późniejszego, po 1961 r. scentralizowanego w ramach UŁ, łódzkiego ośrodka geograficznego (powstałego poprzez wchłonięcie katedr i zakładów geograficznych łódzkich szkół wyższych – pedagogicznej i ekonomicznej).

Przemiany ustrojowe, które nastąpiły w Polsce po drugiej wojnie światowej, na skutek ustaleń konferencji w Jałcie i Poczdamie i ustanowienie systemu komunistycznego wraz z jego marksistowską ideologią i restrykcyjną cenzurą, doprowadziły do zaniku geografii politycznej (po 1949 r.) jako dyscypliny geograficznej i znaczącego ograniczenia roli geografii historycznej (po 1952 r.). Na dwie dekady obie te dyscypliny zniknęły całkowicie z programu studiów geograficznych i historycznych, przy czym geografia polityczna stała się wręcz symbolem nosicielki ideologii nazistowskiej.

Dlatego w latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku tematyka geograficzno-polityczna i geograficzno-historyczna tylko incydentalnie pojawiała się w badaniach prowadzonych w ośrodku łódzkim przez profesorów Jana Dylika i Ludwika Straszewicza, a także w studiach zespołu Bohdana Baranowskiego na kierunku historycznym. To właśnie w Instytucie Geografii Uniwersytetu Łódzkiego została w 1964 r. obroniona pierwsza po wojnie rozprawa doktorska z geografii politycznej. Autorem tej pracy, zatytułowanej Kształtowanie się granic politycznych oraz integracja i dezintegracja państw w latach 1900-1962 (maszynopis w Bibliotece UŁ), był Józef Barbag, a promotorem prof. Jan Dylik. W rozszerzonej wersji, praca ta została wydana drukiem w 1971 r. pod tytułem Zarys geografii politycznej i stała się pierwszym polskim podręcznikiem akademickim z geografii politycznej ogólnej. Wraz z ukazaniem się tego podręcznika, geografia polityczna powróciła od 1972 r. do uniwersyteckich programów nauczania na kierunkach geograficznych, po długim okresie niebytu, trwającego od wybuchu drugiej wojny światowej.

Bardzo znaczącymi powojennymi dokonaniami ośrodka łódzkiego w zakresie geografii historycznej były dwa opracowania Jana Dylika, wydany w 1948 r. Rozwój osadnictwa w okolicach Łodzi, oraz praca z 1971 r. Województwo ze stolicą bez antenatów. Geografia historyczna województwa łódzkiego, w których zaadoptowano badania archeologiczne i geomorfologiczne do studiów geograficzno-historycznych osadnictwa.

Studia historyczno-geograficzne w łódzkim ośrodku geograficznym od początku lat sześćdziesiątych XX w. prowadził prof. Marek Koter, koncentrując się na badaniach miast w ujęciu morfologicznym. Bardzo ważnym opracowaniem kartograficzno-historycznym prof. Kotera jest kartograficzna rekonstrukcja obszaru tzw. „klucza łódzkiego" u schyłku okresu feudalnego, która stała się podstawą analizy rozplanowania XIX-wiecznej Łodzi przemysłowej. Pierwsza praca M. Kotera z 1969 r. dotyczyła Genezy układu przestrzennego Łodzi przemysłowej. Późniejsze prace złożyły się na cykl opracowań dotyczących genezy jednostek morfologicznych i przemian zagospodarowania przestrzennego Łodzi od okresu średniowiecznego po czasy współczesne. Drugi cykl prac historyczno-geograficznych prof. Marka Kotera obejmuje szczegółowe prace morfogenetyczne, przy zastosowaniu metod zaproponowanych przez brytyjskiego badacza M.R.G. Conzena dla analizy działki miejskiej. W wyniku wieloletnich studiów dopracowano się metody stratygrafii osadniczej i wydzielono w Łodzi około 200 jednostek osadniczych. Studium to zostało następnie wykorzystane przez administrację miejską do podziału Łodzi na tzw. jednostki pomocnicze względem dzielnic administracyjnych. Wieloletnie doświadczenie badawcze pozwoliło opracować teoretyczne ujęcie badanych zagadnień w postaci wydanej przez prof. M. Kotera w 1994 r. pracy Od fizjonomii do morfogenezy i morfologii porównawczej. Podstawowe zagadnienia teoretyczne morfologii miast. Od połowy lat siedemdziesiątych prof. Marek Koter podjął na kierunku geograficznym Uniwersytetu Łódzkiego wykłady z geografii politycznej. Jako magistrant prof. Józefa Wąsowicza, wrocławskiego badacza wywodzącego się jeszcze z przedwojennej, lwowskiej, romerowskiej, szkoły geografii politycznej prof. M. Koter jest kontynuatorem najświetniejszych tradycji polskiej geografii politycznej.

Lata 1981-2001

To właśnie z inspiracji prof. Marka Kotera wydzielono z dniem 1 kwietnia 1981 r., z ówczesnego Zakładu Geografii Ekonomicznej i Organizacji Przestrzeni na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi Uniwersytetu Łódzkiego, jako jedną z pierwszych w krajach komunistycznych, jednostkę naukową zawierającą w nazwie termin ‘geografia polityczna’ – Pracownię Geografii Politycznej i Ekonomicznej Regionalnej. W związku z reorganizacją uczelni od 1 października 1981 r., w ramach utworzonego wówczas Instytutu Geografii Ekonomicznej i Organizacji Przestrzeni, powołano odrębny Zakład Geografii Politycznej i Ekonomicznej Regionalnej pod kierownictwem prof. Marka Kotera. Zainteresowania badawcze pracowników Zakładu obejmowały zarówno problematykę geograficzno-polityczną, jak również geografię osadnictwa miejskiego, tak w ujęciu geograficzno-historycznym (morfologia i morfogeneza miast), jak i funkcjonalnym, geografię ludności, a także regionalną geografię społeczno-ekonomiczną Polski Środkowej i krajów tzw. Trzeciego Świata.

Wkład ośrodka łódzkiego w odbudowę geografii politycznej i historycznej w Polsce, nie uszedł uwadze geografów i został odnotowany, tak w literaturze krajowej (patrz: Piotr Eberhardt, Polska i jej granice. Z historii polskiej geografii politycznej, UMCS, Lublin 2004, s. 286; Gerard Kosmala, Granica reliktowa, Dom Wydawniczy Duet, Toruń 2003, s. 24-26; Marek Sobczyński, Historia geografii politycznej [w:] A. Jackowski, S. Liszewski, A. Richling (red.), Historia geografii polskiej, PWN, Warszawa 2008, s. 219–236; Mariusz Kulesza, Uwagi na temat geografii historycznej w Polsce po II wojnie światowej [w:] M. Kulesza (red.) Geografia historyczna jako determinanta rozwoju nauk humanistycznych, PWSZ im. Witelona, Legnica–Łódź 2009, s. 7–26; Stefan Kałuski, Blizny historii. Geografia granic politycznych współczesnego świata, Wyd. Dialog, Warszawa 2017, s. 19–20), jak i w zagranicznej (Vladimir A. Kolosov, Nikolaj S. Mironenko, Geopolitika i političeskaja geografija, Aspekt Press, Moskwa 2001, s. 259; Marcin Wojciech Solarz, The raise, fall and rebirth of Polish political geography, „Geopolitics”, 2014, v. 19, no 3, s. 719–739; Petra Karvánková, Dagmar Popjaková, Michal Vančura, Jozef Mládek (red.), Current topics in Czech and Central European geography education, Springer, Cham 2016, s. 230).

Od początku lat osiemdziesiątych XX w. Zakład był jedyną w Polsce, i przypuszczalnie w całej Europie Środkowej, jednostką zajmującą się systematycznymi badaniami z zakresu geografii politycznej, a przede wszystkim począwszy od 1 października 1983 r. kształcącą w tym zakresie studentów na studiach magisterskich (stacjonarnych i zaocznych), a także w ramach studiów doktoranckich. Początkowo specjalizacja magisterska, w związku z uwarunkowaniami politycznymi panującymi w PRL, nosiła nazwę specjalizacji z Geografii ekonomicznej regionalnej, de facto kształciła jednak w zakresie geografii politycznej, historycznej i studiów regionalnych.

Szczegółowe zainteresowania badawcze w zakresie geografii politycznej w pierwszej dekadzie istnienia Zakładu koncentrowały się na współczesnych i historycznych (reliktowych) granicach państwowych i administracyjnych, problematyce mniejszości narodowych i religijnych oraz regionach napięć i konfliktów międzynarodowych. Terytorialny zakres zainteresowań, oprócz Polski (w szczególności Polski Środkowej), obejmował przede wszystkim Europę Środkową i Wschodnią, choć w wielu aspektach zainteresowania dotyczył całego świata. W Zakładzie realizowano wówczas uczelniane zespołowe projekty badawcze z zakresu geografii politycznej: Geografia polityczna byłego ZSRR, Problemy społeczno-osadnicze Łodzi i regionu łódzkiego w aspekcie nowej organizacji terytorialnej kraju, Problemy mniejszości narodowych i religijnych Europy Środkowej i Wschodniej w aspekcie zjednoczenia Europy oraz projekty indywidualne: Problemy granic, podziałów regionalnych i regionalizmów w Europie Środkowo-Wschodniej, Geografia polityczna Polski, Przemiany funkcji granic politycznych, Atlas przemian politycznych XX wieku.

W 1988 r. Zakład zorganizował w Łodzi i Wieluniu pierwszą w krajach postkomunistycznych międzynarodową konferencję z geografii politycznej na temat Boundaries and frontiers – social, political and economic problems. Był to początek cyklu kolejnych konferencji z geografii politycznej, organizowanych przez Zakład regularnie, co dwa lata, których ranga naukowa i popularność sprawiły, iż utrwaliły się one w światowej geografii politycznej pod nazwą konferencji ‘łódzkich’ (choć poza pierwszą i dziesiątą konferencją, odbywały się one zawsze poza Łodzią, w miejscach związanych z tematyką obrad). Aktualny dorobek ośrodka łódzkiego w zakresie międzynarodowych konferencji z geografii politycznej wygląda następująco:

  • 1990 – Białowieża, Minority problems within borderlands;
  • 1992 – Księże Młyny, Inner borders, region and regionalism;
  • 1994 – Szczedrzyk – Ostrawa (Czechy) (we współpracy z Instytutem Śląskim w Opolu i Uniwersytetem w Ostrawie), Region and regionalism. Social and political aspects;
  • 1996 – Wisła – Jablunkov (Czechy) (we współpracy z tymi samymi instytucjami), Borderlands and transborder regions – geographical, social and political problems;
  • 1998 – Krynica Morska (we współpracy z Instytutem Śląskim i Uniwersytetem Gdańskim), Multicultural regions and cities;
  • 2000 – Bogatynia – Görlitz (Niemcy) (we współpracy z Instytutem Śląskim i Institut für Länderkunde w Lipsku), Changing role of border areas and regional policies;
  • 2002 – Krynica – Bardejov (Słowacja) (we współpracy z Instytutem Śląskim i Uniwersytetem w Preszowie), Role of ethnic minorities in the border regions;
  • 2004 – Wigry – Vištitis (Litwa) (we współpracy z Instytutem Śląskim i Instytutem Geologii i Geografii w Wilnie), Role of the borderlands in the united Europe;
  • 2006 – Łódź (we współpracy z Instytutem Śląskim) – Regions in the process of European integration; 2008 – Świnoujście – Kap Arkona (Niemcy) (we współpracy z Instytutem Śląskim) – Historical regions divided by the borders;
  • 2010 – Głubczyce – Opava (Czechy) (we współpracy z Instytutem Śląskim i Uniwersytetem Śląskim w Opavie) – Historical regions in the structures of European Union;
  • 2012 – Chełm – Łuck (Ukraina)(we współpracy z Instytutem Śląskim, Państwową Wyższą Szkołą Zawodową w Chełmie i Wołyńskim Uniwersytetem Narodowym im. Ł. Ukrainki w Łucku) – The Eastern dimension of the United Europe;
  • 2014 – Łopuszna – Spisz (Słowacja) (we współpracy z Instytutem Śląskim oraz z Komisją Turystyki, Rekreacji i Globalizacji MUG) połączone z Warsztatami Komisji Geografii Politycznej Międzynarodowej Unii Geograficznej poprzedzającymi Konferencję Regionalną MUG w Krakowie, Geographical-political aspects of the transborder conservation of natural and cultural heritage;
  • 2016 – Złotniki Lubańskie – Budyšin/Bautzen (Niemcy) (we współpracy z Instytutem Śląskim, Maćicą Serbską w Budziszynie i Komisją Geografii Politycznej i Historycznej PTG) – Borderlands of nations, nations of borderlands;
  • 2018 – Skorzęcin (we współpracy z Instytutem Śląskim i Komisją Geografii Politycznej i Historycznej PTG) – Role of the state in the era of globalization.

‘Łódzkie’ konferencje z geografii politycznej odbywają się pod patronatem Komisji Geografii Politycznej Międzynarodowej Unii Geograficznej i są odnotowywane w kalendarzu konferencji propagowanych przez Sekcję Geografii Politycznej Amerykańskiego Stowarzyszenia Geografów. Uczestniczą w nich przedstawiciele kilkunastu państw z Europy, Ameryki i Azji.

Z dniem 1 stycznia 1993 r. Zakład przemianowano na Katedrę Geografii Politycznej i Studiów Regionalnych. Również specjalizacja magisterska w nowych warunkach ustrojowych mogła wówczas otrzymać nazwę odzwierciadlającą jej rzeczywisty charakter specjalizacji Geografii politycznej i studiów regionalnych.

Począwszy od 1994 r. Katedra przystąpiła do regularnej publikacji wspólnie z Instytutem Śląskim w Opolu międzynarodowego periodyku (serii monograficznej) poświęconego geografii politycznej, historycznej i regionalizmowi zatytułowanego Region and Regionalism. Łącznie ukazało się 13 tomów R&R (w 21 woluminach). Redaktorami tego wydawnictwa byli: Marek Koter, Krystian Heffner, Marek Sobczyński, Andrzej Rykała i Marek Barwiński.

Druga dekada istnienia łódzkiej placówki geografii politycznej i historycznej przyniosła dalsze poszerzenie tematyki badawczej w zakresie geografii politycznej. Do znaczących dokonań tego okresu należy prekursorski w Polsce rozwój badań nad geografią elektoralną (głównie wielkiego miasta, na przykładzie Łodzi), studia nad strukturą narodowościową Zakaukazia, strukturą religijną i etniczną Podlasia, powojennymi losami Żydów w Polsce. Zainteresowano się także, nową w naszych warunkach, problematyką euroregionalną oraz współpracą transgraniczną. Katedra żywo włączyła się w dyskurs na temat reformy podziału administracyjnego Polski na różnych szczeblach, od wojewódzkiego poprzez powiatowy i gminny aż do lokalnego, wewnątrzmiejskiego podziału przestrzeni na jednostki osiedlowe. Rezultaty tych badań zostały wykorzystane przy ustalaniu granic jednostek administracyjnych województwa łódzkiego i miasta Łodzi. Do kanonu literatury weszły opracowane w Katedrze systematyzacje takich pojęć jak ‘region’ i ‘kresy’, klasyfikacje mniejszości narodowych, pograniczy (M. Koter), typologia współpracy transgranicznej (M. Sobczyński). Ważnym osiągnięciem w dorobku Katedry była publikacja Marina Baczwarowa i Andrzeja Suliborskiego – Kompendium wiedzy o geografii politycznej i geopolityce. Terminologia, (PWN, Warszawa–Łódź 2002), przybliżająca geografię polityczną szerszym kręgom czytelników.

Kontynuatorem badań w zakresie geografii historycznej był prof. Mariusz Kulesza, zajmujący się, podobnie jak prof. M. Koter, głównie problematyką morfogenezy miast, dziedzictwa kulturowego oraz historii podziałów administracyjnych kraju. Najważniejsze prace prof. M. Kuleszy z tego zakresu to: opublikowana w 2001 Morfogeneza miast na obszarze Polski Środkowej w okresie przedrozbiorowym. Dawne województwa łęczyckie i sieradzkie; Wpływ wielonarodowego dziedzictwa kulturowego Łodzi na współczesne oblicze miasta z 2005 r. (we współautorstwie z M. Koterem i W. Pusiem); Miejsce i rola powiatu w tradycji podziału terytorialnego Polski wydana w 2006 r. (wspólnie z M. Sobczyńskim) oraz Zagadnienia morfogenezy i rozplanowania miast średniowiecznych w Polsce (z 2011 r.).

Lata 2002-2020

W związku z szybkim rozwojem własnej kadry naukowej, możliwy stał się wewnętrzny podział Katedry, który dokonał się 12 grudnia 2002 r. W ramach Katedry wydzielono wówczas trzy zakłady, odpowiadające realizowanym w jednostce kierunkom badawczym. Badania i proces dydaktyczny związany z geografią polityczną przejął Zakład Geografii Politycznej (kierowany przez prof. Marka Sobczyńskiego, w którym pracowali dwaj adiunkci dr Marek Barwiński i dr Andrzej Rykała). Badania geograficzno-historyczne kontynuował Zakład Geografii Historycznej i Dziedzictwa Kulturowego (pod kierunkiem prof. Mariusza Kuleszy, w którym pracował też kierownik Katedry prof. M. Koter oraz asystent mgr Justyna Wojtkiewicz). Badania funkcji miast i geografii kultury były realizowane w Zakładzie Badań Społecznych i Regionalnych (kierowanym przez prof. Andrzeja Suliborskiego, w którym pracowała dr hab. Krystyna Rembowska, prof. UŁ, dr Danuta Walkiewicz i mgr Marcin Wójcik). Poza strukturą zakładów pozostawały dwie osoby na stanowiskach naukowo-technicznych.

Pionierską inicjatywą Katedry, realizowaną w oparciu o kadrę naukową Zakładu Geografii Historycznej i Dziedzictwa Kulturowego, była reaktywacja ogólnopolskich konferencji z geografii historycznej, zapoczątkowana w 1994 r., we współpracy z Uniwersytetem Toruńskim, kiedy odbyła się pierwsza taka konferencja na temat Współczesna problematyka badawcza geografii historycznej osadnictwa w Polsce. Druga w tym cyklu konferencji odbyła się w Łodzi w 2007 r. i poświęcona była Współczesnej problematyce badawczej geografii historycznej i dziedzictwa kulturowego w Polsce. Trzecia konferencja miała charakter międzynarodowej, została zorganizowana w 2009 r. (przy współpracy z Państwową Wyższą Szkołą Zawodową im. Witelona) w Legnicy i Herrnhut (Niemcy) i dotyczyła Geografii historycznej jako determinanty rozwoju innych dyscyplin nauki. Czwarta konferencja odbyła się w Łodzi w 2015 r. (przy współpracy z Komisją Geografii Politycznej i Historycznej Polskiego Towarzystwa Geograficznego i Pracownią Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego) na temat Geografia historyczna. Wyzwania przyszłości. Katedrze udało się nadać tym konferencjom charakter bardziej regularnych spotkań, co dwa lata, i w 2017 r. w Łodzi zorganizowano (przy współpracy z Komisją Geografii Politycznej i Historycznej Polskiego Towarzystwa Geograficznego i Komisją Geografii Historycznej Polskiego Towarzystwa Historycznego) V Konferencję z Geografii Historycznej na temat Współczesne badania geograficzno-historyczne krajobrazu kulturowego. Również w Łodzi w 2019 r. przeprowadzono VI Konferencję z Geografii Historycznej (przy współpracy Komisją Geografii Politycznej i Historycznej PTG i Komisją Geografii Historycznej PTH) na temat Przestrzenny wymiar badań dziedzictwa kulturowego.

W trakcie ostatniej konferencji z geografii historycznej 15 listopada 2019 r. powołano w Łodzi polską sekcję międzynarodowej organizacji badaczy morfologii osadnictwa International Seminar on Urban Forms – ISUF Poland, w której pracownicy Katedry stanowią trzon członków-założycieli polskiego oddziału.

Ponadto w zakresie geografii historycznej realizowano przez kilka lat projekt zatytułowany Morfogeneza miast polskich i ich dziedzictwo kulturowe oraz przemiany osadnicze Łodzi i regionu łódzkiego. Następnie kontynuowano badania w ramach projektu: Struktury morfologiczne i zagospodarowanie przestrzenne jednostek osadniczych oraz ich dziedzictwo kulturowe, realizując tematy: Morfogeneza wsi na obszarze Polski Środkowej, Morfogeneza miast na obszarze Pomorza Zachodniego, Proces kształtowania się zjawiska fringe belt w miastach polskich na wybranych przykładach, Morfogeneza nazistowskich obozów koncentracyjnych i zagłady na terenie okupowanej Polski w okresie II wojny światowej.

Z dniem 1 października 2007 r., w związku z przejściem na emeryturę założyciela Katedry prof. dr hab. Marka Kotera (który do 1 października 2010 r. pozostawał nadal pracownikiem jednostki na ¼ etatu), kierownictwo Katedry objął prof. dr hab. Marek Sobczyński. Jednocześnie z Katedry Geografii Politycznej i Studiów Regionalnych wydzielił się, jako samodzielna jednostka w ramach Instytutu Geografii Społeczno-Ekonomicznej i Organizacji Przestrzeni UŁ, Zakład Geografii Regionalnej i Społecznej pod kierunkiem prof. dr hab. Andrzeja Suliborskiego. Pozostałe dwa Zakłady pozostały nadal w strukturze Katedry, która od 1 października 2009 r. uruchomiła odrębną specjalność dydaktyczną uzupełniających studiów magisterskich na kierunku geograficznym UŁ: Geografia polityczna, historyczna i studia regionalne. W okresie od 1 października 2012 r. do 6 sierpnia 2014 r., kierownikiem Katedry był prof. dr hab. Mariusz Kulesza. Po jego niespodziewanej i przedwczesnej śmierci funkcję kierownika Katedry od 1 listopada 2014 r. objął ponownie prof. M. Sobczyński. Stanowisko kierownika Zakładu Geografii Historycznej i Dziedzictwa Kulturowego pozostało nieobsadzone, a etat profesora zwyczajnego w tym zakładzie uległ likwidacji.

W latach 2012–2013 Zakład Geografii Politycznej zrealizował dwa projekty badawcze Narodowego Centrum Nauki na temat: Struktura etniczno-religijna ludności współczesnej Polski (M. Barwiński, A. Rykała, M. Sobczyński) oraz Wpływ przemian politycznych na Litwie i Łotwie na sytuację mniejszości polskiej w XX i początkach XXI wieku - studium porównawcze (K. Leśniewska). W latach 2007–2011 uczestniczył w międzynarodowym projekcie Current problems of regional development in Poland and Slovenia within the context of current European integration processes w ramach Polsko-Słoweńskiej Współpracy w Nauce i Technologii realizowanej na szczeblu ministerstw obu państw, a w okresie 2013–2016 wchodził w skład IDSEPG Consortium – International Doctoral Student Exchange Programme in Geography.

W dniu 30 września 2016 r. na skutek zmiany Statutu Uniwersytetu Łódzkiego dotychczasowe zakłady w Katedrze Geografii Politycznej i Studiów Regionalnych uległy automatycznej likwidacji z powodu niespełnienia warunku zatrudniania 4 pracowników w jednostce. Z dniem 28 października 2016 r. przyjęto nową nazwę jednostki – Katedra Geografii Politycznej, Historycznej i Studiów Regionalnych, po likwidacji zakładów lepiej oddającą zakres pól badawczych eksplorowanych przez jej pracowników i doktorantów.

W latach 2014-2020 w Katedrze realizowano szereg projektów badawczych. Badania statutowe dotyczyły Problemów mniejszości narodowych i religijnych Europy Środkowej i Wschodniej w aspekcie zjednoczenia Europy, Przemian w regionach granicznych i transgranicznych oraz ich dziedzictwa kulturowego, Geograficzno-politycznych przemian współczesnej Polski, Europy i świata, Struktur morfologicznych i zagospodarowania przestrzennego jednostek osadniczych oraz ich dziedzictwa kulturowego. Pracownicy Katedry realizowali też indywidualne lub zbiorowe projekty NCN lub innych grantodawców - Pogromy. Przemoc kolektywna wobec Żydów na ziemiach polskich w XIX-XX wieku i jej wpływ na relacje polsko-żydowskie (A. Rykała), Atlas wyborczy Polski (M. Sobczyński), Kształtowanie granic niepodległej Polski w świetle dokumentów kartograficznych (M. Barwiński), Rola czynników prawno-politycznych w procesie rozwoju wiejskiej sieci osadniczej i przemian układów ruralistycznych (T. Figlus), Zanikłe jednostki osadnicze na pograniczu mazursko-mazowieckim (A. Majewska), Związani historią. Stosunki polsko-żydowskie na ziemiach polskich (A. Rykała), Atlas Historyczny Miasta Łodzi - Dla Nauki, Edukacji, Kultury, Gospodarki i Społeczeństwa (T. Figlus), Ciągłość i zmiana – sto lat rozwoju wsi i rolnictwa Polski. Współpraca interdyscyplinarna nauk humanistycznych i społecznych na rzecz dialogu środowiskowego (T. Figlus), Przemiany morfologiczne miast dawnych Prus Wschodnich po II wojnie świat (Ł. Musiaka), Pamięć krajobrazu zanikających miejscowości z terenu dawnych Prus Wschodnich – materialny wymiar przerwania ciągłości osadnictwa (A. Majewska). Przygotowywano także dysertacje doktorskie - Morfogeneza nazistowskich obozów koncentracyjnych i zagłady na terenie okupowanej Polski w okresie II wojny światowej (Ł. Węgrzyn), Zmiany funkcjonowania Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego po 1918 r., na obszarze współczesnego województwa łódzkiego, w świetle uwarunkowań geograficzno-politycznych (A. Kruś), Pamięć krajobrazu wyludnionych miejscowości w polskiej części dawnych Prus Wschodnich – materialny wymiar przerwania ciągłości osadnictwa (A. Majewska), Przemiany sytuacji społeczno-politycznej i dziedzictwo kulturowe mniejszości prawosławnej w Polsce Środkowej po 1918 r. (M. Zdyb), Morfogeneza i przemiany rozplanowania wsi józefińskich na obszarze dawnej Galicji (M. Cepil).

Pracownicy i doktoranci Katedry w latach 1981-2020

W latach 1981-2020, a zatem w okresie 39 lat istnienia Katedry Geografii Politycznej, Historycznej i Studiów Regionalnych UŁ (oraz jej antenackich jednostek), pracowały w niej (lub nadal pracują) następujące osoby: założyciel i wieloletni kierownik Katedry (do 2007 r.) – prof. dr hab. Marek Koter, obecny kierownik – prof. dr hab. Marek Sobczyński oraz szereg innych osób w tym:

  • w grupie samodzielnych pracowników nauki – dr hab. Marek Barwiński, prof. UŁ, prof. dr hab. Krystian Heffner, prof. dr hab. Mariusz Kulesza (†), prof. dr hab. Andrzej Piskozub, dr hab. Krystyna Rembowska, prof. UŁ, dr hab Andrzej Rykała, prof. UŁ, dr hab. Zbigniew Rykiel, prof. UR, prof. dr hab. Andrzej Suliborski, prof. dr hab. Alicja Szajnowska-Wysocka, dr hab. Marcin Wójcik, prof. UŁ;
  • w grupie adiunktów – dr Magdalena Deptuła, dr Tomasz Figlus, dr Wojciech Michalski, dr Łukasz Musiaka, dr Jan Witold Suliga;
  • w grupie asystentów i pomocniczych pracowników nauki – mgr Anna Araszkiewicz, mgr Elwira Grabowska-Stefko, mgr Zdzisław Groblewski, mgr Sławomir Jaroszczak, mgr Janusz Jaworowski, mgr Paweł Kotkowski, dr Anna Kruś, mgr Tomasz Kunka (†), mgr Wojciech Leitloff, mgr Anna Majewska, mgr Anna Sobczak-Zajda, dr Danuta Walkiewicz, mgr Justyna Wojtkiewicz, mgr Małgorzata Ziarnowska, mgr Marek Zięba.

W Katedrze Geografii Politycznej, Historycznej i Studiów Regionalnych UŁ, w toku 39 lat jej historii wypromowano na specjalizacjach z geografii politycznej i studiów regionalnych oraz z geografii politycznej, historycznej i studiów regionalnych około 350 magistrów. W zakresie geografii politycznej stopień doktora uzyskało w Katedrze 8 osób (w kolejności chronologicznej: M. Sobczyński, A. Rykała, E. Klima, A. Rochmińska, M. Barwiński, Ł. Twardowski, K. Leśniewska-Napierała, A. Kruś), 3 osoby uzyskały stopień doktora habilitowanego (M. Sobczyński, A. Rykała, M. Barwiński), a jedna tytuł naukowy profesora (M. Sobczyński). W zakresie geografii historycznej w Katedrze (Zakładzie) stopień naukowy doktora uzyskało 7 osób (kolejno: M. Pirveli, E. Goździewicz, P. Pol, D. Kaczyńska, T. Figlus, M. Deptuła, Ł. Węgrzyn), a stopień doktora habilitowanego otrzymały 2 osoby (M. Koter, M. Kulesza). Tytuł naukowy profesora w oparciu o dorobek z zakresu geografii historycznej uzyskały 2 osoby (M. Koter, M. Kulesza). W zakresie geografii społecznej stopień doktora uzyskały w Katedrze 4 osoby (D. Walkiewicz, M. Jasnosz, A. Kulawiak, M. Wójcik), a dwie osoby otrzymały stopień doktora habilitowanego (A. Suliborski, K. Rembowska) i jedna tytuł profesora (A. Suliborski).

Studia doktoranckie w Katedrze odbywali: dr hab. Marek Barwiński prof. UŁ, dr hab. Ewa Klima, prof. PŁ, dr hab. Agnieszka Rochmińska, prof. UŁ, dr hab. Andrzej Rykała, prof. UŁ, dr Magdalena Deptuła, dr Tomasz Figlus, dr Ewa Goździewicz, dr Michał Jasnosz, dr Dorota Kaczyńska, dr Anna Kruś, dr Anita Kulawiak, dr Mariusz Lamprecht, dr Katarzyna Leśniewska-Napierała, dr Marika Pirveli, dr Paweł Pol, dr Łukasz Twardowski, dr Łukasz Węgrzyn, dr Piotr Wilczyński, mgr Monika Cepil, mgr Małgorzata Ciesielska, mgr Aldona Fijołek, mgr Sylwia Firlej-Śliwińska, mgr Katarzyna Fischbach, mgr Izabela Frymus, mgr Michał Grelewski, mgr Daniel Gwizdała, mgr Magdalena Jabłońska (Burska), mgr Adrianna Jurek, mgr Zygmunt Kamiński, mgr Piotr Kępka, mgr Damian Kleszcz, mgr Mateusz Konieczny, mgr Anna Koperska-Płaczek, mgr Tomasz Kot, mgr Mikołaj Lisicki, mgr Anna Majewska, mgr Arkadiusz Markiewicz, mgr Tomasz Mazurek, mgr Przemysław Olszowy, mgr Patryk Orlewski, mgr Ewa Ortyl, mgr Marta Pabich-Makoska, mgr Przemysław Paradowski, mgr Katarzyna Rybak, mgr Piotr Rybiński, mgr Olga Sikora (Wrona), mgr Michał Sokół, mgr Katarzyna Staniek, mgr Przemysław Stawarz, mgr Izabela Stelmaszewska, mgr Agnieszka Tomalka, mgr Anna Wiercińska, mgr Magdalena Zdyb.

W roku 2018, „Roku Geografii Polskiej” i jubileuszu 100-lecia Polskiego Towarzystwa Geograficznego, Katedra Geografii Politycznej, Historycznej i Studiów Regionalnych włączyła się w obchody tych rocznic poprzez współorganizowanie Dni Geografa w Łodzi (23–24 kwietnia) oraz zorganizowanie dwóch sesji poświęconych geografii politycznej i historycznej – podczas Kongresu Geografii Polskiej w Warszawie (12–14 kwietnia) oraz w ramach International Conference of Historical Geographers, także w stolicy (16-20 lipca) a także tradycyjnej XVI Konferencji z Geografii Politycznej na temat The role of the State in the era of Globalization w Skorzęcinie (12–14 września).

W 2020 r. dwóch aktualnych pracowników Katedry (M. Barwiński i M. Sobczyński) oraz dwóch byłych (A. Suliborski i M. Wójcik) zostało wybranych do 30-osobowego gremium Komitetu Nauk Geograficznych PAN na kadencję 2020-23.