Od kartografii do geografii politycznej. Droga naukowa profesora Marka Kotera

Profesor Marek Mieczysław Koter urodził się l lipca 1937 roku w Łasku w rodzinie inteligenckiej. Jego Ojciec, Marian Koter, był uczestnikiem powstania śląskiego, a podczas okupacji hitlerowskiej działał w Armii Krajowej w okręgu piotrkowsko-łaskim. Po zmianie ustroju poniósł niestety przykre konsekwencje swojej patriotycznej postawy, został nawet uwięziony, ale nadal pozostawał wierny postępowym w owym czasie ideom ruchu ludowego. Matka profesora Kotera, Janina Bartuzel, pochodziła z podłaskiego Gorczyna, pracowała zawodowo jako urzędniczka, a później bibliotekarka. Panująca w domu atmosfera, wpajane od dzieciństwa przez Rodziców przyszłego profesora idee patriotyczne i bliski kontakt z książką, bez wątpienia ukształtowały Jego przyszłą postawę i wybory życiowe. Nie bez znaczenia był także, fakt spędzenia pierwszych lat życia w małym mieście, którego wielokulturowej atmosfery nie zdołał wprawdzie w pełni poznać osobiście, ale która musiała być obecna we wspomnieniach przekazywanych przez Rodziców.

Szkołę podstawową, a następnie liceum ogólnokształcące ukończył prof. M. Koter w Łasku i w 1954 roku rozpoczął studia geograficzne na Uniwersytecie Łódzkim. Po trzech latach studiów, kiedy przyszedł czas wyboru dalszej specjalizacji, M. Koter zdecydował się na specjalizację w kartografii, co z uwagi na brak takiej specjalności na łódzkiej uczelni oznaczało konieczność kontynuowania studiów w innym ośrodku. Wybór padł na Uniwersytet Wrocławski. Jak się wydaje fakt ten miał w poważnym stopniu wpłynąć na przyszłe, wówczas jeszcze odległe w czasie, wybory drogi naukowej. We Wrocławiu spotkał bowiem prof. Koter kilka wybitnych postaci polskiej geografii, jeszcze z okresu międzywojennego, z tzw. szkoły lwowskiej lub romerowskiej, pod kierunkiem których odbył dwa ostatnie lata studiów. Na szczególną uwagę zasługuje tu wpływ prof. Józefa Wąsowicza (kierującego najpierw Katedrą Antropogeografii, a później Katedrą Kartografii), a także prof. Bolesława Olszewicza (Katedra Geografii Historycznej).
Pierwszy wybór drogi naukowej dokonał się jeszcze w trakcie studiów we Wrocławiu i stanowił połączenie dwóch nurtów zainteresowań prof. Kotera z jednej strony kartografią, a z drugiej, wyniesionej jeszcze z domu rodzinnego, pasji historycznej. Skutkiem tego było zajęcie się problematyką osadnictwa miejskiego w ujęciu geograficzno-historycznym i z dużym udziałem metodologii kartograficznej. W tym duchu utrzymana była też praca magisterska M. Kotera na temat Analiza planów m. Łodzi, przygotowana pod kierunkiem prof. B. Olszewicza.
Studia wyższe ukończył prof. Koter w 1959 roku uzyskując stopień magistra geografii i w tym samym roku podjął pracę na stanowisku asystenta w tworzonej przez ówczesnego docenta Ludwika Straszewicza, Katedrze Geografii Ekonomicznej na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi UŁ.
Zainteresowania M. Kotera kartografią i geografią historyczną miast utrzymały się także w pierwszym ‘asystenckim’ okresie pracy w ośrodku łódzkim. W dalszym rozwoju naukowym, prof. Koter odchodzi od kartografii, choć wszystkie jego opracowania, także późniejsze, cechuje nieodmiennie bardzo wysoki poziom fachowości ich strony kartograficznej. Częstokroć również ostatecznym rezultatem badań prof. M. Kotera jest forma kartograficzna, albo w postaci mapy samoistnej (jak to było w przypadku problematyki morfogenetycznej Łodzi – nawet model trójwymiarowy, a także mapa stanowiąca, zrealizowany zresztą, projekt jednostek podziału administracyjnego Łodzi na jednostki osiedlowe), albo w postaci planów w atlasach regionalnych (np. Atlas województwa łódzkiego, Atlas województwa bydgoskiego, Atlas miasta Łodzi). Niewątpliwie bardzo znaczącym opracowaniem kartograficzno-historycznym prof. Kotera jest kartograficzna rekonstrukcja obszaru tzw. „klucza łódzkiego” u schyłku okresu feudalnego, która stała się podstawą analizy rozplanowania XIX-wiecznej Łodzi przemysłowej.
Od początku lat 60. największą pasją badawczą, M. Kotera staje się morfologia miast. Badania historyczno-morfologiczne przyniosły Mu nie tylko kolejne stopnie naukowe, ale również wysoką i w pełni zasłużoną pozycję naukową, nie tylko w kraju, ale przede wszystkim na arenie międzynarodowej.
Okres ten zaowocował rozprawą doktorską nt. Geneza układu przestrzennego Łodzi przemysłowej, którą obronił na Uniwersytecie Łódzkim w 1967 roku. Promotorem pracy był prof. Ludwik Straszewicz, a recenzentami prof. Anna Dylikowa z UŁ i prof. Maria Kiełczewska-Zaleska z Instytutu Geografii PAN w Warszawie. Rozprawa doktorska M. Kotera opublikowana została w prestiżowym wydawnictwie Instytutu Geografii PAN, w serii „Prace Geograficzne”.
Marek Koter, jako pierwszy badacz w Polsce, przeprowadził szczegółowe studia nad genezą układu przestrzennego wielkiego miasta przemysłowego, wykorzystując do tego celu zarówno analizę planów miasta, jak i zaadoptowaną do potrzeb badań miasta przemysłowego metodę cyklu rozwoju działki miejskiej Michaela Roberta Gunthera Conzena. Wprowadził również do badań morfologicznych miasta szereg nowych pojęć teoretyczno-metodologicznych m.in. „stratygrafia osadnicza”, „zabytki przewodnie”, „urbomorfologia”.
Podstawowym terenem badań morfologicznych M. Kotera był obszar Łodzi, której poświęcił dwa cykle swoich prac. Ten bogaty i usystematyzowany dorobek naukowy pozwolił M. Koterowi uzyskać w 1974 na macierzystej uczelni stopień doktora habilitowanego na podstawie pracy Morfogeneza wielkiego miasta na przykładzie Łodzi. Recenzentami w tym przewodzie byli profesorowie: Maria Kiełczewska-Zaleska, Ludwik Straszewicz i historyk prof. Bohdan Baranowski. Była to pierwsza habilitacja w ówczesnej Katedrze Geografii Eko-nomicznej Uniwersytetu Łódzkiego, a Marek Koter był pierwszym doktorantem prof. L. Straszewicza, który uzyskał ten stopień naukowy.
Najważniejszymi pracami M. Kotera z zakresu geografii historycznej miast są dwa opracowania, stanowiące syntezę dotychczasowych dokonań autora. Pierwsze, o charakterze pojęciowym i systematyzującym, to Fizjonomia, morfologia i morfogeneza miasta. Przegląd rozwoju oraz próba uściślenia pojęć (1974), druga to pełna synteza i podsumo¬wanie aspektów teoretycznych całej budowanej przez M. Kotera przez lata subdyscypliny naukowej – morfologii miast: Od fizjonomii do morfogenezy i morfologii porównawczej. Podstawowe zagadnienia teoretyczne morfologii miast (1994).
W połowie lat 70. XX. prof. M. Koter stanął ponownie przed kwestią pewnej reorientacji swoich zainteresowań badawczych, trzeba jednak powiedzieć, że wszystkie takie przemiany nigdy (za wyjątkiem rozstania z kartografią)) nie oznaczały całkowitego rozbratu z uprawianą subdyscypliną geografii, a były jedynie wzmocnieniem lub osłabieniem akcentów na danym etapie rozwoju naukowego.
Asumptem do tej reorientacji było bez wątpienia ukazanie się, w 1971 r., podręcznika Józefa Barbaga Zarys geografii politycznej oraz stopniowe wprowadzanie tej dyscypliny do programów studiów geograficznych w Polsce, po wieloletnim, trwającym od pierwszych lat po II wojnie światowej okresie banicji. Prof. M. Koter podjął się wykładania tego przedmiotu na UŁ. Nie była to jednak decyzja impulsywna, lecz, jak się wydaje, skutek ukrywanych, bo niemożliwych do realizacji badawczej we wcześniejszym okresie, zainteresowań zrodzonych jeszcze podczas wrocławskiego okresu studiów, w trakcie dyskusji z prof. Józefem Wąsowiczem. Ten znakomity antropogeograf i kartograf, uczeń i współpracownik Eugeniusza Romera z Uniwersytetu Jana Kazimierza, był na początku XX w. nie tylko naocznym świadkiem, ale także współuczestnikiem procesu tworzenia się polskiej geografii politycznej w jej najświetniejszym, romerowskim wydaniu. To właśnie prof. Wąsowicz, który w pierwszych dwóch latach powojennych podjął próbę odrodzenia w Polsce geografii politycznej, dodajmy, iż z powodów nowych uwarunkowań politycznych, nieudaną, zaszczepił prof. Koterowi ową pasję.
Zapoczątkowana w połowie lat 70. XX w. aktywność prof. M. Kotera na polu geografii politycznej nie ograniczyła się jednak tylko do procesu dydaktycznego w postaci trzydziestogodzinnego wykładu. Wprost przeciwnie, podjął M. Koter wówczas dzieło znacznie bardziej ambitne, dalekosiężne aczkolwiek na owe czasy ryzykowne jeszcze z powodów politycznych. Wykorzystując dokonującą się w 1981 r. restrukturyzację Katedry Geografii Ekonomicznej w Instytut Geografii Ekonomicznej i Organizacji Przestrzeni, utworzył w tej nowej jednostce organizacyjnej Zakład Geografii Politycznej i Ekonomicznej Regionalnej, którego został kierownikiem. Znacznie później w 1993 r. Zakład został przemianowany na Katedrę Geografii Politycznej i Studiów Regionalnych, którą profesor M. Koter kierował do 2007 r. Aktu tego nie można jednak rozpatrywać jedynie w kategorii przemian struktur organizacyjnych na ówczesnym Wydziale BNZ UŁ. Zakład był bowiem jedną z pierwszych w bloku komunistycznym jednostką naukowo-dydaktyczną kształcącą studentów w specjalizacji geografii politycznej.
Geografia polityczna stała się drugim obok geografii historycznej znaczącym nurtem badawczym, wyraźnie dającym się wydzielić w pracach M. Kotera, szczególnie kiedy możliwe stało się publikowanie wyników badań bez ingerencji cenzury po 1989 r.
Dorobek naukowy M. Kotera w zakresie geografii politycznej dotyczy kilku istotnych problemów badawczych, które hasłowo można określić jako: geografia granic i pograniczy, mniejszości etniczne i narodowe, współpraca transgraniczna oraz region polityczny. Podejmując prace dotyczące tej dziedziny geografii M. Koter zdawał sobie sprawę z konieczności precyzyjnego zdefiniowania na nowo wielu pojęć, które we współczesnym świecie zyskały inne, nowe znaczenie. Stąd część swoich prac poświęcił systematyzacji i typologii mniejszości narodowych (1993, 1994), oraz klasyfikacji ludności pograniczy (1990). Niewątpliwie ważnym osiągnięciem w tym zakresie jest wprowadzenie do literatury światowej terminu „kresy” (1997, 2001), nieznanego wśród badaczy zagranicznych.
Studia nad rozwojem przestrzennym rodzinnego Łasku i szerokie badania struktur Łodzi pozwoliły prof. Koterowi połączyć oba nurty zainteresowań badawczych, co zaowocowało studiami nad wielokulturowym dziedzictwem miast, łączącymi badania morfologii miast (historyczno-geograficzne) ze studiami mniejszości narodowych i religijnych (geografia polityczna) i ich historycznej roli w tworzeniu substancji miejskiej.

Dużo miejsca w swoich badaniach poświęcił M. Koter problematyce regionu politycznego (1993, 1994), który w początku lat 90. wrócił w Polsce jako ważny problem praktyczny, co związane było z przygotowaniem nowego podziału administracyjnego naszego kraju i to na różnych jego szczeblach (1994). Profesor Koter bardzo żywo i aktywnie włączył się w ogólnopolską dyskusję, prezentując swoje poglądy i współorganizując badania terenowe mające na celu delimitację tych nowych podziałów. Dotyczyło to głównie nowego określenia granic województwa łódzkiego, nowego podziału na powiaty i nowego podziału obszaru Łodzi na jednostki samorządowe (1991). Szcze¬gólnie ważne podkreślenia są te ostatnie prace, w których M. Koter mógł praktycznie wykorzystać swoje badania historyczno-morfologiczne dotyczą¬ce Łodzi.
Początek ostatniej dekady XX w. przyniósł prof. M. Koterowi, uznanemu już wówczas autorytetowi nie tylko w kraju, ale przede wszystkim zagranicą, i to równolegle w obu subdyscyplinach: w geografii politycznej i w morfologii i morfogenezie miast, kolejne awanse zawodowe.
W 1990 roku otrzymał M. Koter stanowisko profesora nadzwyczajnego, a w dwa lata później (1992) uzyskał tytuł naukowy profesora. Stanowisko profesora zwyczajnego otrzymał w 1995 roku.
Zainteresowania geografią polityczną profesora Kotera zaowocowały nie tylko licznymi publikacjami naukowymi, ale również inicjatywami organizacyjnymi. To właśnie z Jego inicjatywy od 1988 roku Katedra organizuje cykliczne międzynarodowe konferencje z geografii politycznej. Konferencje te odbywają się co dwa lata, głównie poza Łodzią, co związane jest z ich tematyką i gromadzą geografów zajmujących się tą dyscypliną nie tylko z Polski, ale także wielu krajów świata. Do tej pory odbyło się 12 konferencji i stały się one swoistą instytucją, gdyż pod nazwą ‘konferencji łódzkich’ były już kilkukrotnie wymieniane w zagranicznych podręcznikach geografii politycznej jako cenny dorobek naukowo-organizacyjny bloku państw post-komunistycznych. Konferencja zyskała też już przed kilku laty formalny patronat Komisji Geografii Politycznej Międzynarodowej Unii Politycznej, jako jej impreza cykliczna oraz weszła do kalendarza spotkań polecanych przez Specjalistyczną Grupę Geografii Politycznej Amerykańskiego Tow. Geograficznego.
Renomę na polu światowej geografii politycznej zdobył również wydawany w Katedrze anglojęzyczny periodyk „Region and Regionalism” poświęcony bardzo szeroko pojmowanej problematyce geograficzno-politycznej i politycznym aspektom geografii historycznej.
Prof. M. Koter w swojej działalności dużo wysiłku poświęcił na kształcenie nowych adeptów uprawnianych przez Niego subdyscyplin naukowych. Pierwszym doktorantem prof. M. Kotera właśnie w zakresie geografii politycznej był M. Sobczyński (1986). Potem pojawili się kolejni uczniowie, tak, iż w 2002 r. można już było w ramach Katedry wydzielić odrębny zespół badawczy zajmujący się geografią polityczną. Pozwoliło to prof. M. Koterowi, w ostatnich kilku latach, na ponowną zmianę akcentów w Jego profilu badawczym, poprzez większą koncentrację na geografii historycznej. Zbiegło się to ze zwiększeniem aktywności na forum międzynarodowym w tej subdyscyplinie m. in. działalności w International Seminar on Urban Form (ISUF), gdzie rokrocznie głosił referaty na konferencjach tej organizacji.
Podsumowując działalność prof. M. Kotera na polu geografii politycznej można powiedzieć, iż w przeciągu ostatniego ćwierćwiecza udało się prof. Markowi Koterowi stworzyć w Łodzi polską szkołę geografii politycznej stymulującą rozwój tej dyscypliny w Polsce, kształcącą rokrocznie kolejną rzeszę geografów politycznych i cieszącą się już pewnym uznaniem międzynarodowym. Łódzki ośrodek geografii politycznej nawiązuje zatem do pięknych tradycji polskiej geografii politycznej uprawianej w okresie międzywojennym we Lwowie.

Kariera akademicka profesora Kotera nie była pozbawiona licznych funkcji i obowiązków, jakie przyszło Mu pełnić. Był organizatorem i pierwszym kierownikiem Studium Doktoranckiego Geografii, był wybierany na prodziekana Wydziału BNZ, pełnił funkcję wicedyrektora Instytutu Geografii Ekonomicznej i Organizacji Przestrzeni. Przez pięć kadencji był członkiem Senatu Uniwersytetu Łódzkiego i pracował w licznych jego Komisjach.
Uczestniczył również bardzo aktywnie w pracach różnych zespołów powoływanych poza Uniwersytetem Łódzkim m.in. jako ekspert Ministerstwa Edukacji Narodowej, uczestniczył w pracach międzynarodowego zespołu przygotowującego koncepcję nowej matury z geografii. Był członkiem Uniwersyteckiej Komisji Akredytacyjnej, oraz członkiem Państwowej Komisji Akredytacyjnej w pierwszej kadencji jej istnienia.

Profesor był zapraszany do uczestnictwa w radach i komisjach regionalnych m.in. był członkiem Rady Naukowej przy Prezydencie Miasta Łodzi, członkiem Rady Regionalnej przy Wojewodzie Łódzkim, pracował w Komisji Urbanistyczno-Architektonicznej przy Urzędzie Miasta Łodzi, a także Wojewódzkim Zespole Opieki nad Zabytkami. Był również członkiem Rady Muzealnej Muzeum Historii Miasta Łodzi. Współpracował także z Regionalnym Ośrodkiem Dziedzictwa Kulturowego w Łodzi.
Prof. Marek Koter posiada liczne odznaczenia regionalne i państwowe, był również kilkakrotnie laureatem różnych nagród. Został wyróżniony Honorową Odznaką Miasta Łodzi (1984), odznaką „Za zasługi dla Miasta Łodzi” (1995), odznaką „Za zasługi dla województwa sieradzkiego” (1988), wyróżniano Go nagrodą prezydenta miasta Łodzi zarówno zespołową (2001), jak i indywidualną „Nagrodę Miasta Łodzi” za działalność społeczną i zawodową na rzecz miasta Łodzi (2002). Posiada również odznaczenia państwowe i resortowe: Złoty Krzyż Zasługi (1980), Krzyże Kawalerski oraz Oficerski Orderu Odrodzenia Polski jak również Medal Komisji Edukacji Narodowej (1989).
Prof. Marek Koter jest klasycznym typem geografa terenowego, doskonale się czuje w terenie, potrafi go analizować na bieżąco i jednocześnie przekazywać swoje spostrzeżenia w toku prowadzonego w terenie procesu dydaktycznego (ćwiczeń i wycieczek naukowych). Marek Koter odwiedził osobiście trzydzieści krajów w Europie, poznał również Stany Zjednoczone Ameryki Północnej i Kanadę, a także kraje Bliskiego Wschodu i Azji Centralnej oraz Algierię. Szczególnie cenną cechą Pana Prof. jest gromadzenie obfitej dokumentacji fotograficznej, z każdej podróży, którą później umiejętnie wykorzystuje w swoich wykładach.
Na szczególne wyróżnienie zasługują zdolności i osiągnięcia dydaktyczne prof. M. Kotera. W toku ponad pięćdziesięcioletniej kariery nauczyciela akademickiego prowadził wszystkie typy i rodzaje zajęć dydaktycznych. Wykłady M. Kotera cieszyły się zawsze wielkim zainteresowaniem wśród studentów, którzy wspominają je po latach, jako najlepsze których słuchali. Talent dydaktyczny i umiejętność przekazywania wiedzy, poparta solidnym przygotowaniem do każdego wykładu, i zdolności przekazu pozwalają docierać z równym powodzeniem do dowolnej grupy słuchaczy począwszy od dzieci szkoły podstawowej poprzez uczniów szkół średnich, studentów, aż do niezwykle wymagającej grupy słuchaczy Uniwersytetu Trzeciego Wieku, w którym prof. Koter wykłada już od ponad 20 lat. Dodać to tego należy także perfekcyjne referowanie w trakcie konferencji, i to niezależnie od języka obrad (angielski, rosyjski, niemiecki, francuski).
Przez kilka lat prof. Koter prowadził systematyczne wykłady na uniwersytecie w Karlstad i Örebro (w Szwecji), a ponadto wykładał na uniwersytetach w Birmingham, Glasgow, (Wielka Brytania), Paryż I (Sorbonne) i X (Nanterre), Grenoble, Śródziemnomorskim Aix-Marseille II, Angers (Francja), Utrecht, Haga, Groningen, Nijmegen, Delft (Holandia), Hamburg, Brema, Osnabrück, Trewir, Münster, Giessen (Niemcy), Praga (Czechy), Bratysława, Bańska Bystrzyca, Prešov (Słowacja) i Tbilisi (Gruzja), gdzie był zapraszany jako specjalista z zakresu geografii regionalnej, morfologii miast, geografii politycznej czy ogólnej geografii społeczno-ekonomicznej.
Jak już wspomniałem Prof. M. Koter wykształcił 5 doktorów, trzech z geografii politycznej i po jednym z geografii historycznej i społecznej. W kierowanej przez Niego Katedrze cztery osoby uzyskały już stopień doktora habilitowanego, a kilkanaście osób doktoraty. Prof. Koter był także recenzentem ośmiu prac doktorskich oraz siedmiu habilitacyjnych.

Z dniem 1 października 2007 prof. dr hab. Marek Koter przeszedł na zasłużoną emeryturę lecz nadal, przez kolejne lata, pracował w macierzystej Katedrze Geografii Politycznej i Studiów Regionalnych w Zakładzie Geografii Historycznej i Dziedzictwa Kulturowego, prowadząc badania naukowe i realizując proces dydaktyczny. Po 1 października 2010 prof. Marek Koter, pozostając członkiem Zespołu, ograniczył się już tylko do działalności naukowej.

Oprac. M. Sobczyński