Historia

Katedry Geografii Politycznej i Studiów Regionalnych

na Wydziale Nauk Geograficznych Uniwersytetu Łódzkiego

Unikalna, na ziemiach polskich, geneza metropolii łódzkiej, jak również niezwykła dynamika jej rozwoju ludnościowego, nie szły w parze z rozwojem tego ośrodka, zarówno jako siedziby władz administracyjnych, jak i ośrodka kultury lub nauki. Choć odnotowano bardzo szybki wzrost populacji (przed I wojną światową Łódź liczyła już prawie 500 tys. mieszkańców), to nie umiejscowiono w Łodzi, ani władz guberni lub powiatu, ani siedziby żadnej uczelni.

Również okres międzywojenny nie przyniósł w tym względzie zmian rewolucyjnych. Wprawdzie utworzono w Łodzi filie kilku uczelni warszawskich, które przekształciły się z czasem w odrębne szkoły wyższe, lecz bazowały one głównie na wykładowcach dojeżdżających ze stolicy. Międzywojenny okres bujnego rozwoju polskiej geografii politycznej nie mógł zatem objąć ośrodka łódzkiego. Tylko w działającej jedynie cztery lata Wyższej Szkole Nauk Społecznych i Ekonomicznych w Łodzi wykłady z etnografii politycznej prowadził Stanisław Poniatowski, skupiając się na problematyce migracji ludów pigmejskich. Także w powstałym w Łodzi w 1928 r. oddziale Wolnej Wszechnicy Polskiej, namiastce uczelni wyższej o cechach wolnego uniwersytetu, geografię polityczną latach 1928-1939 wykładał Władysław Leon Gumplowicz, a geografię historyczną, w latach 1938-1939, Stanisław Arnold. W tej samej uczelni w latach 1936-39 wykładowcą geografii gospodarczej był łodzianin, po studiach w Poznaniu, Jan Dylik. Już w czasie wojny, w 1942 r. w Warszawie, Dylik wydał w podziemiu opracowanie Ziemie powracające. Obraz geograficzno-gospodarczy. 1. Pomorze Wschodnie (Prusy Wschodnie) i Gdańsk, a zaraz po wojnie Geografię Ziem Odzyskanych. Oba opracowania prezentowały liczne zagadnienia geograficzno-polityczne jak i geograficzno-historyczne.

W okresie międzywojennym badania naukowe w zakresie geografii historycznej prowadzono w Łodzi poza szkołami wyższymi, w ramach struktur różnych organizacji zawodowych i towarzystw naukowych. W Sekcji Łódzkiej Związku Polskich Nauczycieli Geografii (ZPNG) powstała praca Z. Nowińskiej o spławie zboża Wisłą w XVI w. (1924). Również Towarzystwo Przyrodnicze im. Stanisława Staszica w Łodzi, angażowało się w badania archeologiczne (w owym czasie związki geografii z archeologią były bardzo ożywione, o czym świadczą wczesne prace naukowe Jana Dylika), a także w redagowanie monumentalnego działa Słownika Geograficznego Państwa Polskiego. Działaczami tego towarzystwa byli późniejszy twórca polskiej szkoły geografii historycznej Stanisław Arnold oraz geograf łódzki pochodzenia niemieckiego Eugeniusz (Eugen) Kossmann. Kossmann doktoryzował się w 1932 r. na Uniwersytecie Jagiellońskim w oparciu o pracę Geografia miasta Łodzi. Na bazie swoich studiów, po emigracji z Polski w 1936 r. do Niemiec, już jako pracownik Instytutu Herdera w Marburgu, ogłosił drukiem pracę poświęconą historyczno-geograficznej analizie Łodzi, wydaną w Würzburgu w 1966 r.

Bezpośrednio po drugiej wojnie światowej, w 1945 r. utworzono w Łodzi kilka wyższych uczelni, w tym uniwersytet i politechnikę. Powstały wówczas łódzki ośrodek geograficzny może się poszczycić dokonaniami na polu polskiej powojennej geografii politycznej, a także geografii historycznej, można by rzec o charakterze pionierskim.

W 1945 r. uruchomiono w Łodzi filię warszawskiej Szkoły Głównej Handlowej, w której katedrę objął Stanisław Gorzuchowski, wykładający do 1946 r. m.in. geografią polityczną. Jego opracowania naukowe z zakresu geografii politycznej stały się w 1947 r. dowodami w haniebnym procesie politycznym, w którym skazano Gorzuchowskiego na wieloletnią karę ciężkiego więzienia we Wronkach, gdzie wkrótce zmarł.

W ramach utworzonego w 1945 r. Uniwersytetu Łódzkiego, pierwszy Zakład Geografii na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym zorganizował Jan Dylik. Był to zaczątek późniejszego, po 1961 r. scentralizowanego w ramach UŁ, łódzkiego ośrodka geograficznego (powstałego poprzez wchłonięcie katedr i zakładów geograficznych łódzkich szkół wyższych– pedagogicznej i ekonomicznej).

Przemiany ustrojowe, które nastąpiły w Polsce po drugiej wojnie światowej, na skutek ustaleń konferencji w Jałcie i Poczdamie i ustanowienie systemu komunistycznego wraz z jego marksistowską  ideologią i restrykcyjną cenzurą, doprowadziły do zaniku geografii politycznej (po 1949 r.) jako dyscypliny geograficznej i znaczącego ograniczenia roli geografii historycznej (po 1952 r.). Na dwie dekady obie te dyscypliny zniknęły całkowicie z programu studiów geograficznych i historycznych, przy czym geografia polityczna stała się wręcz symbolem nosicielki ideologii nazistowskiej.

Dlatego w latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku tematyka geograficzno-polityczna i geograficzno-historyczna tylko incydentalnie pojawiała się w badaniach prowadzonych w ośrodku łódzkim przez profesorów Jana Dylika i Ludwika Straszewicza, a także w studiach zespołu prof. Bohdana Baranowskiego na kierunku historycznym. To właśnie w Instytucie Geografii Uniwersytetu Łódzkiego została w 1964 r. obroniona pierwsza po wojnie rozprawa doktorska z geografii politycznej. Autorem tej pracy, zatytułowanej Kształtowanie się granic politycznych oraz integracja i dezintegracja państw w latach 1900-1962 (maszynopis w Bibliotece UŁ), był Józef Barbag, a promotorem prof. Jan Dylik. Praca ta, w rozszerzonej wersji, została wydana drukiem w 1971 r. pod tytułem Zarys geografii politycznej i stała się pierwszym powojennym polskim podręcznikiem akademickim z geografii politycznej ogólnej. Wraz z ukazaniem się tego podręcznika, geografia polityczna powróciła od 1972 r. do uniwersyteckich programów nauczania na kierunkach geograficznych, po długim okresie niebytu, trwającego od wybuchu drugiej wojny światowej.

Bardzo znaczącymi powojennymi dokonaniami ośrodka łódzkiego w zakresie geografii historycznej były dwa opracowania Jana Dylika, wydany w 1948 r. Rozwój osadnictwa w okolicach Łodzi, oraz praca z 1971 r. Województwo ze stolicą bez antenatów. Geografia historyczna województwa łódzkiego, w których bardzo ciekawie zaadoptowano badania archeologiczne i geomorfologiczne do studiów geograficzno-historycznych osadnictwa.

Badania historyczno-geograficzne w łódzkim ośrodku geograficznym od początku lat sześćdziesiątych XX w. prowadził prof. Marek Koter, koncentrując się na badaniach miast w ujęciu morfologicznym. Pierwsza praca M. Kotera z 1969 r. dotyczyła Genezy układu przestrzennego Łodzi przemysłowej. Późniejsze prace złożyły się na cykl opracowań dotyczących genezy jednostek morfologicznych i przemian zagospodarowania przestrzennego Łodzi od okresu średniowiecznego po czasy współczesne.

Drugi cykl prac historyczno-geograficznych prof. Marka Kotera obejmuje szczegółowe prace morfogenetyczne, przy zastosowaniu metod zaproponowanych przez brytyjskiego badacza M.R.G. Conzena dla analizy działki miejskiej. W wyniku wieloletnich studiów dopracowano się metody stratygrafii osadniczej i wydzielono w Łodzi około 200 jednostek osadniczych. Studium to zostało następnie wykorzystane przez administrację miejską do podziału Łodzi na tzw. jednostki pomocnicze względem dzielnic administracyjnych. Wieloletnie doświadczenie badawcze pozwoliło opracować teoretyczne ujęcie badanych zagadnień w postaci wydanej przez prof. M. Kotera w 1994 r. pracy Od fizjonomii do morfogenezy i morfologii porównawczej. Podstawowe zagadnienia teoretyczne morfologii miast.

Od połowy lat siedemdziesiątych prof. Marek Koter podjął na kierunku geograficznym Uniwersytetu Łódzkiego wykłady z geografii politycznej. Jako magistrant prof. Józefa Wąsowicza, wrocławskiego badacza wywodzącego się jeszcze z przedwojennej, lwowskiej, romerowskiej, szkoły geografii politycznej prof. M. Koter jest kontynuatorem najświetniejszych tradycji polskiej geografii politycznej.

To właśnie z inspiracji prof. Marka Kotera wydzielono z dniem 1 kwietnia 1981 r., z ówczesnego Zakładu Geografii Ekonomicznej i Organizacji Przestrzeni na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi Uniwersytetu Łódzkiego,  jako jedną z pierwszych w krajach komunistycznych, jednostkę naukową zawierającą w nazwie termin ‘geografia polityczna’ – Pracownię Geografii Politycznej i Ekonomicznej Regionalnej. W związku z reorganizacją uczelni od 1 października 1981 r., w ramach utworzonego wówczas Instytutu Geografii Ekonomicznej i Organizacji Przestrzeni, powołano odrębny Zakład Geografii Politycznej i Ekonomicznej Regionalnej pod kierownictwem prof. Marka Kotera. Zainteresowania badawcze pracowników Zakładu obejmowały zarówno problematykę geograficzno-polityczną, jak również geografię osadnictwa miejskiego, tak w ujęciu geograficzno-historycznym (morfologia i morfogeneza miast), jak i funkcjonalnym, geografię ludności, a także regionalną geografię ekonomiczną Polski Środkowej i krajów tzw. Trzeciego Świata.

Fakt znaczącego udziału ośrodka łódzkiego w odbudowie geografii politycznej w Polsce, nie uszedł uwadze geografów i został odnotowany, tak w literaturze krajowej (patrz: Piotr Eberhardt, Polska i jej granice. Z historii polskiej geografii politycznej, UMCS, Lublin 2004, s. 286; Gerard Kosmala, Granica reliktowa, Dom Wydawniczy Duet, Toruń,  s. 24-26), jak i zagranicznej (Vladimir A. Kolosov, Nikolaj S. Mironenko, Geopolitika i političeskaja geografija, Aspekt Press, Moskwa 2001, s. 259).

Od początku lat osiemdziesiątych XX w. Zakład był jedyną w Polsce, i przypuszczalnie w całej Europie Środkowej, jednostką zajmującą się systematycznymi badaniami z zakresu geografii politycznej, a przede wszystkim kształcącą w tym zakresie studentów na studiach magisterskich (stacjonarnych i zaocznych), a także w ramach studiów doktoranckich.

Szczegółowe zainteresowania badawcze w zakresie geografii politycznej w pierwszej dekadzie istnienia Zakładu koncentrowały się na współczesnych i historycznych (reliktowych) granicach państwowych i administracyjnych, problematyce mniejszości narodowych i religijnych oraz regionach napięć i konfliktów międzynarodowych. Terytorialny zakres zainteresowań, oprócz Polski (w szczególności Polski Środkowej), obejmował  przede wszystkim Europę Środkową i Wschodnią, kraje byłego ZSRR i państwa byłego obozu socjalistycznego, choć w wielu aspektach zainteresowania dotyczyły całego świata. W Zakładzie realizowano wówczas uczelniane zespołowe projekty badawcze z zakresu geografii politycznej: Geografia polityczna byłego ZSRR, Problemy społeczno-osadnicze Łodzi i regionu łódzkiego w aspekcie nowej organizacji terytorialnej kraju, Problemy mniejszości narodowych i religijnych Europy Środkowej i Wschodniej w aspekcie zjednoczenia Europy oraz projekty indywidualne: Problemy granic, podziałów regionalnych i regionalizmów w Europie Środkowo-Wschodniej, Geografia polityczna Polski, Przemiany funkcji granic politycznych, Atlas przemian politycznych XX wieku.

W 1988 r. Zakład zorganizował w Łodzi i Wieluniu pierwszą w krajach postkomunistycznych międzynarodową konferencję z geografii politycznej na temat Boundaries and frontiers – social, political and economic problems. Był to początek cyklu kolejnych konferencji z geografii politycznej, organizowanych przez Zakład regularnie co dwa lata, których ranga naukowa i popularność sprawiły, iż utrwaliły się one w światowej geografii politycznej pod nazwą konferencji ‘łódzkich’ (choć poza pierwszą i dziesiątą konferencją, odbywały się one zawsze poza Łodzią, w miejscach związanych z tematyką obrad). Aktualny dorobek ośrodka łódzkiego w zakresie międzynarodowych konferencji z geografii politycznej wygląda następująco: 1990 – Białowieża, Minority problems within borderlands; 1992 – Księże Młyny, Inner borders, region and regionalism; 1994 – Szczedrzyk – Ostrawa (Czechy) (we współpracy z Instytutem Śląskim w Opolu i Uniwersytetem w Ostrawie), Region and regionalism. Social and political aspects; 1996 – Wisła – Jablunkov (Czechy) (we współpracy z tymi samymi instytucjami), Borderlands and transborder regions – geographical, social and political problems; 1998 – Krynica Morska (we współpracy z Instytutem Śląskim i Uniwersytetem Gdańskim), Multicultural regions and cities; 2000 – Bogatynia – Görlitz (Niemcy) (we współpracy z Instytutem Śląskim i Institut für Länderkunde w Lipsku), Changing role of border areas and regional policies; 2002  – Krynica – Bardejov (Słowacja) (we współpracy z Instytutem Śląskim i Uniwersytetem w Preszowie), Role of ethnic minorities in the border regions; 2004 – Wigry – Vištitis (Litwa) (we współpracy z Instytutem Śląskim i Instytutem Geologii i Geografii w Wilnie), Role of the borderlands in the united Europe; 2006 – Łódź (we współpracy z Instytutem Śląskim) – Regions in the process of European integration; 2008 – Świnoujście – Kap Arkona (Niemcy) (we współpracy z Instytutem Śląskim) – Historical regions divided by the borders; 2010 – Głubczyce – Opava (Czechy) (we współpracy z Instytutem Śląskim i Uniwersytetem Śląskim w Opavie) – Historical regions in the structures of European Union; 2012Chełm – Łuck (Ukraina)(we współpracy z Instytutem Śląskim, Państwową Wyższą Szkołą Zawodową w Chełmie i Wołyńskim Uniwersytetem Narodowym im. Ł. Ukrainki w Łucku) – The Eastern dimension of the United Europe; 2014Łopuszna – Spisz (Słowacja) (we współpracy z Instytutem Śląskim oraz z Komisją Turystyki, Rekreacji i Globalizacji MUG) połączone z Warsztatami Komisji Geografii Politycznej Międzynarodowej Unii Geograficznej poprzedzającymi Konferencję Regionalną MUG w Krakowie, Geographical-political aspects of the transborder conservation of natural and cultural heritage. ‘Łódzkie’ konferencje z geografii politycznej odbywają się pod patronatem Komisji Geografii Politycznej Międzynarodowej Unii Geograficznej i są odnotowywane w kalendarzu konferencji propagowanych przez  Sekcję Geografii Politycznej Amerykańskiego Stowarzyszenia Geografów. Uczestniczą w nich przedstawiciele kilkunastu państw z Europy, Ameryki, Afryki i Azji.

Z dniem 1 stycznia 1992 Zakład przemianowano na Katedrę Geografii Politycznej i Studiów Regionalnych. Począwszy od  1994 r. Katedra przystąpiła do regularnej publikacji wspólnie z Instytutem Śląskim w Opolu międzynarodowego periodyku (serii monograficznej) poświęconego geografii politycznej, historycznej i regionalizmowi zatytułowanego Region and Regionalism. Do chwili obecnej ukazało się już 10 tomów (w 15 woluminach). Redaktorami tego wydawnictwa byli: Marek Koter, Krystian Heffner, Marek Sobczyński, Andrzej Rykała, Marek Barwiński.

Druga dekada istnienia łódzkiej placówki geografii politycznej i historycznej przyniosła dalsze poszerzenie tematyki badawczej w zakresie geografii politycznej. Do znaczących dokonań tego okresu należy prekursorski w Polsce rozwój badań nad geografią elektoralną (głównie wielkiego miasta, na przykładzie Łodzi), studia nad strukturą narodowościową Zakaukazia, strukturą religijną i etniczną Podlasia, powojennymi losami Żydów w Polsce. Zainteresowano się także, nową w naszych warunkach, problematyką euroregionalną oraz współpracą transgraniczną. Katedra żywo włączyła się w dyskurs na temat reformy podziału administracyjnego Polski na różnych szczeblach, od wojewódzkiego poprzez powiatowy i gminny aż do lokalnego, wewnątrzmiejskiego podziału przestrzeni na jednostki osiedlowe. Rezultaty tych badań zostały częściowo zastosowane przy ustalaniu granic jednostek administracyjnych województwa łódzkiego i miasta Łodzi. Do kanonu literatury weszły opracowane w Katedrze systematyzacje takich pojęć jak  ‘region’ i ‘kresy’, klasyfikacje mniejszości narodowych, pograniczy, typologia współpracy transgranicznej. Ważnym osiągnięciem podsumowującym dotychczasowy dorobek Katedry jest publikacja Marina Baczwarowa i Andrzeja Suliborskiego, z 2002 r. przybliżająca geografię polityczną szerszym kręgom czytelników Kompendium wiedzy o geografii politycznej i geopolityce. Terminologia.

Kontynuatorem badań w zakresie geografii historycznej jest prof. nadzw. dr hab. Mariusz Kulesza, zajmujący się, podobnie jak prof. M. Koter, głównie problematyką morfogenezy miast, dziedzictwa kulturowego oraz historii podziałów administracyjnych kraju. Najważniejsze prace prof. M. Kuleszy z tego zakresu to: opublikowana w 2001 Morfogeneza miast na obszarze Polski Środkowej w okresie przedrozbiorowym. Dawne województwa łęczyckie i sieradzkie; Wpływ wielonarodowego dziedzictwa kulturowego Łodzi na współczesne oblicze miasta z 2005 r. (we współautorstwie z M. Koterem i W. Pusiem) oraz Miejsce i rola powiatu w tradycji podziału terytorialnego Polski wydana w 2006 r. (wspólnie z M. Sobczyńskim).

Począwszy od 2007 r. Katedra, w oparciu o kadrę naukową Zakładu Geografii Historycznej i Dziedzictwa Kulturowego, przystąpiła do organizacji, co dwa lata, ogólnopolskich konferencji z geografii historycznej i badań nad dziedzictwem kulturowym. Pierwsza w cyklu konferencji odbyła się w Łodzi i poświęcona była Współczesnej problematyce badawczej geografii historycznej i dziedzictwa kulturowego w Polsce. Druga konferencja, o charakterze międzynarodowym, została zorganizowana w 2009 r. w Legnicy i Herrnhut (Niemcy), przy współpracy z Państwową Wyższą Szkołą Zawodową im Witelona w Legnicy i dotyczyła Geografii historycznej jako determinanty rozwoju innych dyscyplin nauki.

W Katedrze (a wcześniej w Zakładzie) Geografii Politycznej i Studiów Regionalnych UŁ, magisterium z zakresu geografii politycznej (na specjalizacji geografia polityczna i studia regionalne) uzyskało dotychczas 146 studentów, a także wypromowano w tej dziedzinie geografii 7 doktorów (M. Sobczyński, A. Rykała, E. Klima, A. Rochmińska, M. Barwiński, Ł. Twardowski i K.Leśniewska) i 3 doktorów habilitowanych (M. Sobczyński, A. Rykała, M.Barwiński). W oparciu o monografię z zakresu geografii politycznej Państwa i terytoria zależne. Ujęcie geograficzno-polityczne (wydaną w 2006 r. ) uzyskano również 1 tytuł naukowy profesora (M. Sobczyński).

W zakresie geografii historycznej w Katedrze (Zakładzie) wypromowano dotychczas 180 magistrantów, stopień naukowy doktora uzyskało 6 osób (M. Pirveli, E. Goździewicz, P. Pol, D. Kaczyńska, T. Figlus, M. Deptuła), a stopień doktora habilitowanego 2 osoby (M. Koter, M. Kulesza). Tytuł naukowy profesora w oparciu o dorobek z zakresu geografii historycznej uzyskały 2 osoby (M. Koter, M. Kulesza).

W latach 1981-2014 w Pracowni/Zakładzie/Katedrze Geografii Politycznej i Studiów Regionalnych UŁ pracowały nieprzerwanie następujące osoby: kierownik Katedry (do 2007) – prof. zw. dr hab. Marek Koter, prof. zw. dr hab. Marek Sobczyński oraz mgr Anna Araszkiewicz. Ponadto w różnych okresach w jednostce tej pracowali także: prof. nadzw. dr hab. Marek Barwiński, prof. zw. dr hab. Krystian Heffner, prof. zw. dr hab. Mariusz Kulesza,  prof. nadzw. dr hab. Krystyna Rembowska, prof. nadzw. dr hab Andrzej Rykała, prof. nadzw. dr hab. Zbigniew Rykiel, prof. zw. dr hab. Andrzej Suliborski, prof. zw. dr hab. Alicja Szajnowska-Wysocka, prof. nadzw. dr hab. Marcin Wójcik, dr Magdalena Deptuła, dr Tomasz Figlus, dr Wojciech Michalski, dr Łukasz Musiaka, dr Jan Witold Suliga, dr Danuta Walkiewicz,  mgr Elwira Grabowska-Stefko, mgr Zdzisław Groblewski, mgr Sławomir Jaroszczak, mgr Janusz Jaworowski, mgr Paweł Kotkowski, mgr Tomasz Kunka, mgr Wojciech Leitloff, mgr Anna Sobczak-Zajda, mgr Justyna Wojtkiewicz, mgr Małgorzata Ziarnowska, mgr Marek Zięba.

Studia doktoranckie w Katedrze odbywali: prof nadzw. dr hab. Marek Barwiński, prof nadzw. dr hab. Andrzej Rykała, dr hab. Ewa Klima, dr hab. Agnieszka Rochmińska, dr Magdalena Deptuła, dr Tomasz Figlus, dr Ewa Goździewicz, dr Michał Jasnosz, dr Dorota Kaczyńska, dr Anita Kulawiak, dr Mariusz Lamprecht, dr Katarzyna Leśniewska, dr Marika Pirveli, dr Paweł Pol, dr Łukasz Twardowski, dr Piotr Wilczyński, mgr Małgorzata Ciesielska, mgr Aldona Fijołek, mgr Sylwia Firlej-Śliwińska, mgr Katarzyna Fischbach, mgr Izabela Frymus, mgr Michał Grelewski, mgr Daniel Gwizdała,  mgr Magdalena Jabłońska, mgr Piotr Kępka, mgr Damian Kleszcz, mgr Anna Klimek, mgr Mateusz Konieczny, mgr Anna Koperska-Płaczek, mgr Tomasz Kot, mgr Mikołaj Lisiecki, mgr Arkadiusz Markiewicz, mgr Tomasz Mazurek, mgr Przemysław Olszowy, mgr Patryk Orlewski, mgr Ewa Ortyl, mgr Marta Pabich-Makoska, mgr Przemysław Paradowski, mgr Katarzyna Rybak, mgr Piotr Rybiński, mgr Michał Sokół, mgr Przemysław Stawarz, mgr Izabela Stelmaszewska, mgr Agnieszka Tomalka,  mgr Łukasz Węgrzyn, mgr Anna Wiercińska, mgr Magdalena Zdyb.

W związku z szybkim rozwojem własnej kadry naukowej, możliwy stał się wewnętrzny podział Katedry, który dokonał się 12 grudnia 2002 r. W ramach Katedry wydzieliły się trzy Zakłady, odpowiadające zasadniczym kierunkom badawczym realizowanym w jednostce. Badania i proces dydaktyczny związany z geografią polityczną przejął, powołany wówczas, Zakład Geografii Politycznej. W Zakładzie, kierowanym przez prof. nadzw. dr hab. Marka Sobczyńskiego, zatrudnione były trzy osoby (1 prof. nadzw. i 2 adiunktów), a studia doktoranckie odbywały również 3 osoby.

Studia z zakresu geografii historycznej osadnictwa podjął pod kierunkiem prof. nadzw. dr hab. Mariusza Kuleszy – Zakład Geografii Historycznej i Dziedzictwa Kulturowego, zatrudniający początkowo cztery osoby (2 prof. zw. i 1 prof. nadzw. oraz 1 asystentkę).

Badania nad funkcjami miast zostały skoncentrowane w trzeciej wydzielonej wówczas jednostce - Zakładzie Badań Społecznych i Regionalnych, którym kierował prof. nadzw. dr hab. Andrzej Suliborski. Jednostka ta początkowo zatrudniała także cztery osoby (2 prof. nadzw., 1 adiunkta i 1 asystenta). Poza strukturą zakładów pozostawały dwie osoby na stanowiskach naukowo-technicznych.

Z dniem 1 października 2007 r., w związku z przejściem na emeryturę założyciela Katedry prof. zw. dr hab. Marka Kotera (który do 1.10.2010 pozostawał nadal pracownikiem jednostki na ¼ etatu), kierownictwo Katedry objął prof. zw. dr hab. Marek Sobczyński. Jednocześnie z Katedry Geografii Politycznej i Studiów Regionalnych wydzielił się, jako samodzielna jednostka w ramach Instytutu Geografii Społeczno-Ekonomicznej i Organizacji Przestrzeni UŁ, Zakład Geografii Regionalnej i Społecznej pod kierunkiem prof. zw. dr hab. Andrzeja Suliborskiego. Pozostałe dwa Zakłady pozostały nadal w strukturze Katedry, która od 1 października 2009 r. uruchomiła odrębną specjalność dydaktyczną uzupełniających studiów magisterskich na kierunku geograficznym UŁ: Geografia polityczna, historyczna i studia regionalne. Od 1 października 2012 r. kierownikiem Katedry był prof. zw. dr hab. Mariusz Kulesza. Po niespodziewanej i przedwczesnej śmierci prof. M. Kuleszy w dn. 6 sierpnia 2014 r., funkcję kierownika Katedry od 1 listopada 2014 objął ponownie prof. M. Sobczyński. Stanowisko kierownika Zakładu Geografii Historycznej i Dziedzictwa Kulturowego pozostało nieobsadzone a etat profesora zwyczajnego w tym zakładzie uległ likwidacji.

Z dniem 30 września 2016 r. na skutek zmiany Statutu Uniwersytetu Łódzkiego dotychczasowe zakłady w Katedrze Geografii Politycznej i Studiów Regionalnych uległy automatycznej likwidacji z powodu niespełnienia warunku zatrudniania 4 pracowników w jednostce. Dotychczasowi pracownicy zakładów utworzyli dwa nieformalne trzyosobowe zespoły badawcze: geografii politycznej oraz geografii historycznej i dziedzictwa kulturowego.

Z dniem 28 października 2016 r. przyjęto nową nazwę Katedra Geografii Politycznej, Historycznej i Studiów Regionalnych, po likwidacji zakładów lepiej oddającą zakres pól badawczych eksplorowanych przez jej pracowników i doktorantów.